Miễn trách nhiệm hình sự theo khoản 3 Điều 29 nghĩa là gì

Khi Công an TP Hà Nội công bố rằng ông Nguyễn Sỹ Cương "có đủ điều kiện để được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự", nhiều người hiểu câu đó là "luật quy định như vậy, không làm khác được". Thực ra điều luật được viện dẫn nói một điều khác: có thể được miễn. Toàn bộ tranh cãi nằm gọn trong hai chữ ấy.

Bước 1: Hành vi thuộc tội gì

Cơ quan điều tra xác định ông Cương đi sai làn đường, phần đường, vi phạm khoản 1 Điều 260 Bộ luật Hình sự — tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Nguyên văn phần mở đầu của khoản này:

"Người nào tham gia giao thông đường bộ mà vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ gây thiệt hại cho người khác thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm." Khoản 1 Điều 260 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017)

Trường hợp "Làm chết người" thuộc điểm a khoản 1. Vì mức cao nhất của khung là 5 năm tù, theo Điều 9 Bộ luật Hình sự đây là tội phạm nghiêm trọng — và vì lỗi trong tai nạn giao thông là lỗi vô ý, nó là "tội phạm nghiêm trọng do vô ý". Ghi nhớ cụm từ này, vì nó chính là cánh cửa dẫn sang Điều 29.

Để so sánh: khoản 2 Điều 260 (phạt tù 3–10 năm) áp dụng khi có thêm tình tiết như không có giấy phép lái xe, có rượu bia vượt mức hoặc ma túy, bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn, hoặc làm chết 2 người. Việc cơ quan điều tra xếp vụ này vào khoản 1 đồng nghĩa họ xác định không có các tình tiết đó.

Bước 2: Bãi nại có xóa được tội không?

Đây là điểm bị hiểu sai nhiều nhất. Câu trả lời ngắn: không, không tự động.

Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự chỉ liệt kê 9 tội danh được khởi tố theo yêu cầu của bị hại — chủ yếu là các tội cố ý gây thương tích, hiếp dâm, làm nhục, vu khống ở khung cơ bản. Điều 260 không nằm trong danh sách đó. Với tội này, kể cả khi gia đình nạn nhân có đơn bãi nại, vụ án vẫn có thể bị khởi tố; đơn bãi nại thông thường chỉ được xem xét như tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51 khi tòa quyết định hình phạt.

Nói cách khác: trong pháp luật hình sự Việt Nam, cái chết của một người không phải là chuyện riêng giữa hai gia đình để thỏa thuận với nhau. Nhà nước là bên truy cứu.

Bước 3: Cánh cửa Điều 29 — và chữ "có thể"

Vậy căn cứ nào để miễn? Đó là khoản 3 Điều 29:

"Người thực hiện tội phạm nghiêm trọng do vô ý hoặc tội phạm ít nghiêm trọng gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác, đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự." Khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự 2015

Ba điều kiện phải có đủ cả ba: (1) tội phạm nghiêm trọng do vô ý hoặc ít nghiêm trọng; (2) đã tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả; (3) bị hại hoặc đại diện hợp pháp tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự.

Nhưng đủ ba điều kiện không có nghĩa là đương nhiên được miễn. Điều 29 chia làm hai nhóm rất khác nhau:

• Khoản 1 — bắt buộc miễn: khi thay đổi chính sách, pháp luật làm hành vi không còn nguy hiểm cho xã hội, hoặc có quyết định đại xá. Cơ quan tố tụng không có lựa chọn.
• Khoản 2 và khoản 3 — "có thể" được miễn: cơ quan có thẩm quyền được quyền cân nhắc, chứ không buộc phải miễn.

Luật sư Nguyễn Anh Thơm (Đoàn Luật sư Hà Nội) phân tích trên Báo Công an Nhân dân đúng điểm này: chữ "có thể" nghĩa là không bắt buộc; cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá toàn diện tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, hậu quả thực tế và nhân thân người phạm tội. Bồi thường cộng đơn của gia đình nạn nhân là đủ điều kiện, nhưng không tự động dẫn tới miễn.

Luật sư Nguyễn Hồng Bách, trả lời VietnamNet, nhấn mạnh mặt còn lại của cùng quy định: pháp luật cho phép miễn khi hội đủ điều kiện, và quy định này được áp dụng trên phạm vi cả nước chứ không riêng trường hợp nào.

Cả hai đều đúng về luật. Khác biệt nằm ở chỗ: khi luật trao quyền cân nhắc, câu hỏi chính đáng không còn là "có được phép miễn không" mà là "vì sao lần này chọn miễn".

Bước 4: Thực tế xét xử nói gì

Đây là phần ít được nhắc tới nhất trong tranh luận trên mạng, nhưng lại là phần thuyết phục nhất — vì nó không dựa vào cảm tính mà dựa vào bản án.

Năm 2019, một bài nghiên cứu của tác giả Hoàng Đình Duyên đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử chỉ ra rằng việc áp dụng khoản 3 Điều 29 không thống nhất, và dẫn hai vụ cùng đủ điều kiện theo khoản này nhưng bị xử lý khác nhau:

• Không được miễn: Bản án số 46/2018/HS-ST ngày 31/7/2018 của TAND huyện Yên Mỹ (Hưng Yên) — bị cáo gây tai nạn chết người, đã bồi thường 150 triệu đồng, gia đình bị hại có đơn đề nghị miễn trách nhiệm hình sự. Tòa vẫn kết tội và tuyên án (cho hưởng án treo) — dù bản án còn ghi nhận người bị hại có lỗi chính.
• Được miễn: một bị can khác gây tai nạn chết người — nạn nhân đang đứng trên vỉa hè, không có lỗi — bồi thường 300 triệu đồng, và được cơ quan tố tụng ra quyết định đình chỉ điều tra, miễn trách nhiệm hình sự theo khoản 3 Điều 29.

Nói cách khác: người mà nạn nhân có một phần lỗi thì bị kết án, còn người mà nạn nhân không có lỗi nào lại được đình chỉ. Tác giả bài viết kết luận rằng sự khác biệt này vi phạm nguyên tắc bình đẳng tại Điều 3 Bộ luật Hình sự, và kiến nghị cần có hướng dẫn liên ngành để áp dụng thống nhất. Kiến nghị đó, đến nay, vẫn chưa thành hướng dẫn.

Một trường hợp gần đây hơn, cùng khung điều luật: Bản án số 13/2025/HS-ST ngày 27/9/2025 của TAND khu vực 6 tỉnh Vĩnh Long — bị cáo thiếu chú ý quan sát gây tai nạn làm một người chết, đã bồi thường 30 triệu đồng, và người đại diện hợp pháp của bị hại xin giảm nhẹ, miễn hình phạt. Tòa vẫn kết tội theo điểm a khoản 1 Điều 260, tuyên 1 năm tù cho hưởng án treo.

Từ năm 2018, bà Phạm Thị Bích Ngọc, thẩm tra viên Tòa án nhân dân tối cao, đã nêu quan điểm trên Tạp chí Tòa án nhân dân rằng: nếu lỗi hoàn toàn thuộc về người phạm tội và gây hậu quả chết người thì không nên xem xét miễn trách nhiệm hình sự; chỉ nên xem xét khi người bị hại cũng có một phần lỗi, hoặc khi không có người chết.

Áp vào vụ trên phố Nguyễn Huy Tự: kết luận điều tra công bố ngày 17/8/2026 xác định nguyên nhân là hành vi đi sai làn đường, phần đường của người lái ô tô; theo tường thuật báo chí từ tháng 5/2025, xe máy chở hai cha con đi đúng chiều. Cơ quan điều tra không công bố kết luận về mức độ lỗi của từng bên, nhưng nếu đúng như vậy thì đây là tình huống lỗi thuộc về một bên và có người chết — đúng tình huống mà thẩm tra viên nói trên cho rằng không nên miễn.

Vậy kết luận có sai luật không?

Nói cho công bằng: không có căn cứ để nói kết luận đó trái luật. Khoản 3 Điều 29 cho phép miễn khi hội đủ ba điều kiện, và theo thông tin công bố thì ba điều kiện ấy đều có. Viện kiểm sát nhân dân TP Hà Nội đã kiểm sát và đánh giá các quyết định là có căn cứ, đúng quy định.

Nhưng "đúng luật" và "công bằng" là hai thước đo khác nhau, và người dân có quyền dùng cả hai. Ba câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị:

1. Vì sao chọn phương án "có thể" theo hướng miễn, trong khi những vụ tương tự — cùng bồi thường, cùng có đơn đề nghị — vẫn ra tòa và bị kết án?
2. Vì sao quyền cân nhắc ấy không được giải thích? Cơ quan tố tụng nêu các điều kiện đã đủ, nhưng không công bố lập luận vì sao trong tình huống lỗi hoàn toàn thuộc về người lái và có người chết, họ chọn miễn.
3. Vì sao mất mười bốn tháng, và vì sao kết luận đến đúng một tuần sau khi vụ việc lên trending?

Câu trả lời "chúng tôi làm đúng quy định" không đụng đến câu hỏi nào trong ba câu đó. Và như một luật sư nhận xét với The Straits Times, thế hệ đang đặt câu hỏi này không dễ thỏa mãn với những câu trả lời chỉ nói rằng cơ quan chức năng đã hành động "đúng quy định pháp luật".

Nếu có một cải cách cụ thể đáng đòi hỏi sau vụ này, nó không phải là trừng phạt một cá nhân, mà là điều mà bài nghiên cứu trên Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử năm 2019 đã kiến nghị từ bảy năm trước: một hướng dẫn liên ngành để khoản 3 Điều 29 được áp dụng như nhau cho mọi người. Khi cùng một điều luật cho ra hai kết quả khác nhau tùy người, thứ bị mất không chỉ là công lý trong một vụ — mà là niềm tin rằng luật có nghĩa giống nhau với tất cả.